Oczyszczanie ścieków w regionie wodnym

Podstawowym źródłem zanieczyszczeń wód w naszym regionie wodnym są punktowe zrzuty ścieków komunalnych, przemysłowych, ścieki z przelewów burzowych ogólnospławnych sieci kanalizacyjnych, często niezidentyfikowane zrzuty nieoczyszczonych ścieków bytowo - gospodarczych ze wsi i małych osiedli jak również dużych miast.Tab. 1. Grupy punktowych zrzutów ścieków w obszarze RZGW Szczecin

Poza punktowymi zanieczyszczeniami wód, istotnym jest zanieczyszczenie ze spływu powierzchniowego. Spowodowane jest ono najczęściej produkcją rolniczą. Nowoczesne środki zwiększające produkcję roślinną wiążą się ze stosowaniem znacznych ilości nawozów azotowych. Emisja związków azotu z pól uprawnych zachodzi częściowo przez migrację w glebie i spływ powierzchniowy z wodami opadowymi, częściowo przez utlenienie do atmosfery w postaci amoniaku. W rolnictwie mają miejsce również straty fosforu, są one jednak niewielkie w porównaniu z ilością stosowanych nawozów fosforowych.

Nawozy stosowane na pola uprawne są typowym źródłem obszarowym biogennych zanieczyszczeń wód powierzchniowych. Największe zagrożenie stanowią przy tym nawozy azotowe zawierające w swoim składzie azotany - najbardziej mobilną formę azotu. Zachwianie równowagi pomiędzy naturalnym dopływem biogenów do środowiska wodnego i przyrostem substancji organicznych prowadzi do przyspieszenia procesów eutrofizacji. Zwiększona produkcja glonów i związane z tym silne zmętnienie powoduje drastyczne zmiany w warunkach życia roślin i zwierząt, zaś rozkład nadmiernej ilości materii organicznej jest przyczyną wtórnych, często toksycznych zanieczyszczeń oraz zwiększonego zapotrzebowania tlenu, co w niesprzyjających warunkach może powodować jego niedobór i śnięcie ryb. Inne efekty eutrofizacji to bujny rozwój makrofitów i zarastanie zbiorników wodnych, wzrost pH wody i tworzenie się toksycznego dla ryb amoniaku, utrudnienie i wzrost kosztów uzdatniania wód do celów komunalnych.

Problem ochrony wód powierzchniowych przed zanieczyszczeniami obszarowymi jest bardzo złożony i dotąd nie rozwiązany. Brak zlokalizowanego ciągłego zrzutu, łatwego do przewidzenia i kontroli uniemożliwia uzyskanie podstawowych informacji niezbędnych do bezpośredniego określenia ładunków zanieczyszczeń odprowadzanych ze zlewni oraz do działań zapobiegawczych.

Transport substancji z terenu zlewni do wody wywołany deszczami i roztopami jest kształtowany przez liczne i różnorakie czynniki, spośród których podstawowe znaczenie ma fizjografia zlewni (przede wszystkim przepuszczalność i żyzność gleb), jej zagospodarowanie i stosunki wodne. Metody prognozowania i ograniczenia zanieczyszczeń obszarowych muszą zatem nawiązywać do charakteru zlewni, z której są wymywane w cyklu hydrologicznym oraz jej reakcji na zmienne warunki atmosferyczne.

Zanieczyszczenia wód powodują bardzo poważne straty ekonomiczne o charakterze wymiernym, np. konieczność uzdatniania wód zanieczyszczonych, budowy nowych ujęć oraz o charakterze niewymiernym - degradacje środowiska, pogarszanie zdrowia społeczeństwa itp.

Źródłem zanieczyszczenia wód mogą być też różne procesy technologiczne (np. spalania) w energetyce i transporcie, które są przyczyną zanieczyszczenia atmosfery. Znaczna część tych zanieczyszczeń jest przenoszona z deszczem lub w postaci suchego opadu i deponowana w glebie i wodzie.

Zagrożeniem dla wód jest stosowanie przez niektóre zakłady znacznych ilości substancji niebezpiecznych, takich jak: amoniak, substancje ropopochodne, kwas azotowy i siarkowy, wodorotlenek sodowy, chlor, gazolina czy gaz płynny.

W Polsce istnieją duże zaległości w wyposażeniu zakładów przemysłowych i miast w oczyszczalnie ścieków oraz wsi w systemy kanalizacyjne. Dotychczas największą grupę zakładów odprowadzających ścieki do wód powierzchniowych stanowiły przedsiębiorstwa przemysłu spożywczego. W ostatnich latach sytuacja ta uległa zmianie. Kryzys niektórych branż, takich jak np. mleczarstwo czy przetwórstwo rybne spowodował ograniczenie ich działalności lub zaprzestanie produkcji. Czynne gorzelnie rolnicze, w większości prowadzą mniej uciążliwą produkcję z surowca zbożowego. Wiele też drobnych zakładów przetwórczych zostało włączonych do oczyszczalni poprzez powstałe lokalne sieci kanalizacyjne.

Podstawą informacji o zanieczyszczaniu wód jest prowadzony do tej pory w RZGW Szczecin - Regionalny System Informatyczny Gospodarki Wodnej. System ten, zgodnie z nową ustawą Prawo wodne, będzie zastąpiony katastrem wodnym regionu wodnego. (Szerzej o samym katastrze mówi się w innej części tego serwisu internetowego).

Natomiast do tej pory prowadzona ewidencja punktowych zrzutów ścieków pozwala na identyfikację różnego typu zrzutów, które generalnie pogrupowano na dziesięć grup.

Tab. 1. Grupy punktowych zrzutów ścieków w obszarze RZGW Szczecin 

Nr grupy Nazwa grupy Zrzuty, który należy zaliczyć do danej grupy
1 ZRZUTY KOMUNALNE MIEJSKIE Zrzuty ścieków komunalnych w miastach, zrzuty ścieków komunalnych z osiedli miejskich eksploatowane przez gospodarkę komunalną, spółdzielnie mieszkaniowe lub inne podobne firmy
(bez zrzutów ścieków bytowo-gospodarczych lub ich mieszanin z zakładów i innych różnych firm na terenie miasta oraz bez oczyszczalni przydomowych)
2 ZRZUTY BYTOWO - GOSPODARCZE NA TERENACH MIEJSKICH Zrzuty ścieków bytowo-gospodarczych i ich mieszanin
(jeżeli ścieki bytowo-gospodarcze są dominujące)
i różnych firm w miastach oraz z oczyszczalni przydomowych na terenie miast
3 ZRZUTY Z OCZYSZCZALNI WIEJSKICH  Zrzuty ścieków bytowo-gospodarczych z budynków mieszkalnych wsi, osiedli wiejskich eksploatowane przez specjalistyczne przedsiębiorstwa, spółdzielnie mieszkaniowe, jak również zakłady, które eksploatują tzw. oczyszczalnie wiejskie.
(bez oczyszczalni przydomowych na terenach wiejskich)
4 ZRZUTY BYTOWO - GOSPODARCZE NA TERENACH WIEJSKICH Zrzuty ścieków bytowo-gospodarczych i ich mieszanin
(jeżeli ścieki bytowo-gospodarcze są dominujące)
ze wsi, zakładów i różnych firm na terenach wiejskich,
(np. zakłady rolne, wsie, szkoły, zakłady opieki zdrowotnej, leśniczówki, osady leśne, ośrodki wypoczynkowe, itp.)
oraz z oczyszczalni przydomowych na terenach wiejskich
5 ZRZUTY PRZEMYSŁOWE Zrzuty ścieków poprodukcyjnych lub mieszanin tych ścieków z innymi ściekami
(przy przewadze ścieków poprodukcyjnych)
z zakładów przemysłowych i innych, z myjni sprzętu, punktów skupu mleka itp.
6 ZRZUT WÓD OPADOWYCH Zrzuty wód opadowych lub mieszanin tych wód z innymi ściekami przy przewadze wód opadowych
7 ZRZUT WÓD CHŁODNICZYCH Zrzuty wód chłodniczych lub mieszanin tych wód z innymi ściekami przy przewadze wód chłodniczych
8 ZRZUT WÓD POPŁUCZNYCH Zrzuty wód popłucznych z ujęć wód podziemnych, powierzchniowych lub mieszanin tych wód z innymi ściekami przy przewadze wód popłucznych
9 ZRZUTY WÓD ZE STAWÓW RYBNYCH Zrzuty wód z hodowlanych stawów rybnych
(stawy hodowlane ryb łososiowatych)
10 ZRZUTY POZOSTAŁE Wszystkie pozostałe zrzuty nie ujęte w w/w grupach
0 ZRZUTY DO KANALIZACJI Wszystkie zrzuty odprowadzane do kanalizacji
(dalej na oczyszczalnię miejską, wiejską czy innego zakładu)

W tabeli 2 podano ilości zidentyfikowanych punktowych zrzutów ścieków w obszarze RZGW Szczecin - wg grup ścieków.

Tab. 2. Ilość punktowych zrzutów ścieków w obszarze RZGW Szczecin wg stanu na dzień 02.12.2010r.

Nr grupy zrzutów Nazwa grupy zrzutów ścieków Ilość zrzutów ścieków w województwie w obszarze RZGW Szczecin Ilość zrzutów ścieków w regionie
LUBUSKIE POMORSKIE ZACHODNIOPOMORSKIE Ogółem
Ogółem Ogółem Ogółem
1 Zrzuty komunalne miejskie 3 2 135 140
2 Zrzuty bytowo - gospodarcze na terenach miejskich 1 2 197 200
3 Zrzut z oczyszczalni wiejskich 6
11 231 248
4 Zrzuty bytowo - gospodarcze na terenach wiejskich 8
15 558 581
5 Zrzuty przemysłowe 7
9 405 421
6 Zrzut wód opadowych 94 54 2628 2776
7 Zrzut wód chłodniczych 0
3 59 62
8 Zrzut wód popłucznych 31 17 607 655
9 Zrzut wód ze stawów rybnych 4 18 80 102
10 Zrzuty pozostałe 0 0 21 21
RAZEM 154 131 4900 5206

Jednym z największych źródeł zanieczyszczania wód ściekami komunalnymi w naszym regionie wodnym był jeszcze do niedawna Szczecin, który odprowadzał do wód Odry blisko 100 tys. m3/d nie oczyszczonych lub słabo oczyszczonych ścieków, a istniejące w Szczecinie mechaniczno-biologiczne oczyszczalnie ścieków komunalnych były oczyszczalniami w zasadzie osiedlowymi o niewielkich przepustowościach, natomiast oczyszczalnia ścieków "Zdroje" posiadała tylko część mechaniczną i nie była w stanie sprostać zakładanym wymaganiom.
W sierpniu 2009 r. zakończyła się budowa oczyszczalni ścieków komunalnych „Pomorzany”. Oczyszczalnia „Pomorzany” to jedna z największych inwestycji tego typu w Środkowej Europie. Ukończenie jej budowy było kolejnym etapem programu „Poprawa jakości wody w Szczecinie”, realizowanego przy wsparciu funduszy unijnych, którego głównym celem jest uporządkowanie gospodarki wodno-ściekowej Miasta Szczecina, co z kolei przyczyni się bezpośrednio do poprawy jakości życia szczecinian, pozwoli zredukować zanieczyszczenia rzeki Odry i Morza Bałtyckiego. Od 2010 r. oczyszczalnia zaczęła przyjmować i oczyszczać ścieki z południowo-zachodniej części Szczecina. Przepustowość oczyszczalni obliczona jest na 66 tys. m3 ścieków na dobę. To oznacza, że jest ona zdolna obsłużyć nawet 400 tys. mieszkańców miasta. Program „Poprawa jakości wody w Szczecinie”, oprócz realizacji oczyszczalni „Pomorzany” obejmuje również m.in. rozbudowę i modernizację oczyszczalnię ścieków komunalnych „Zdroje”, budowę 200 km nowych sieci wodociągowych i kanalizacyjnych oraz modernizację 57 km starych sieci.
W obszarze regionu są również inne miejscowości gminne nie posiadające oczyszczalni ścieków (np. Nowogródek Pomorski, Świeszyno, Marianowo) lub posiadające oczyszczalnie o niskim stopniu oczyszczania obejmujące najczęściej tylko część miejscowości.
Istotnym zagrożeniem czystości wód są ścieki odprowadzane z terenów wiejskich. Bardzo często istniejące tam oczyszczalnie ścieków są mało efektywne i nie obejmują swym zasięgiem całych miejscowości. Ludność w miejscowościach wiejskich nie wyposażonych w systemy kanalizacyjne rzadko posiada zbiorniki wybieralne na ścieki albo nie eksploatuje ich w sposób prawidłowy dopuszczając do stałego wylewania się ścieków w grunt lub do pobliskich cieków wodnych

W ostatnim czasie można zaobserwować dość ustabilizowaną gospodarkę ściekową w funkcjonujących na terenie regionu zakładach przemysłowych. Duże zakłady przemysłowe typu ZCh Police, Zespół Elektrowni "Dolna Odra" z elektrowniami w Nowym Czarnowie, i w Szczecinie ("Pomorzany" i "Szczecin") poczyniły istotne zmiany w systemach oczyszczania ścieków, redukując w znaczący sposób zawarte w nich zanieczyszczenia. Inne duże zakłady przemysłowe uciążliwe dla środowiska podjęły działania inwestycyjne zmierzające do poprawy stanu gospodarki ściekowej.
Duża część zakładów przemysłowych, głównie branży spożywczej, wcześniej zanieczyszczających środowisko z powodu braku odpowiednich urządzeń oczyszczających, w warunkach gospodarki rynkowej, po prostu przestała funkcjonować.
Na zanieczyszczenie rzeki Odry wpływają również zrzuty ścieków z przyległych do Odry miejscowości niemieckich.

Niezależnie od wyżej przedstawionej sytuacji wyniki badań stanu czystości wód na terenie regionu dokumentują systematyczną lecz bardzo powolną poprawę ich jakości. Do tej poprawy jakości przyczyniają się zapewne liczne inwestycje z zakresu ochrony wód.
W dniu 18 lipca 2001 roku Sejm Rzeczypospolitej Polskiej uchwalił nową ustawę Prawo wodne. Wieloletnie dążenia środowisk związanych z gospodarowaniem zasobami wodnymi aby zreformować tę dziedzinę gospodarki narodowej otrzymały szansę na pozytywne rozwiązanie. Przewidziane w nim planowanie w gospodarce wodnej będzie służyło programowaniu i koordynowaniu działań przede wszystkim w celu ochrony wód.
Polska od wielu lat czyni poważne wysiłki dla ograniczenia ładunków zanieczyszczeń wprowadzanych do rzek, a za ich pośrednictwem do Bałtyku. Przedsięwzięcia mające na celu ochronę wód przed zanieczyszczeniem prowadzi się według ogólnokrajowych i regionalnych długofalowych programów ochrony środowiska, zgodnie z wymogami Konwencji Helsińskiej oraz w zgodności z Dyrektywami Rady Wspólnoty Europejskiej.
Polska przystępując do Unii Europejskiej zobowiązała się do wypełnienia wymogów dyrektywy Rady 91/271/EWG z dnia 21 maja 1991 roku dotyczącej oczyszczania ścieków komunalnych.
Dlatego też, aby zidentyfikować faktyczne potrzeby w zakresie uporządkowania gospodarki ściekowej oraz uszeregować ich realizację w taki sposób aby wywiązać się ze zobowiązań traktatowych, utworzono Krajowy program oczyszczania ścieków komunalnych (KPOŚK). KPOŚK zatwierdzony został przez Rząd RP w dniu 16 grudnia 2003 r. Program ten zawiera wykaz aglomeracji, które muszą być wyposażone w systemy kanalizacji zbiorczej i oczyszczalnie ścieków wraz z jednoczesnym wykazem niezbędnych przedsięwzięć w zakresie budowy, rozbudowy lub modernizacji oczyszczalni ścieków komunalnych oraz budowy i modernizacji zbiorczych systemów kanalizacyjnych, jakie należy zrealizować w tych aglomeracjach w terminie do końca 2015 r.